چه بیماریهایی باعث دیالیز میشوند؟
دیالیز معمولاً زمانی لازم میشود که کلیهها نتوانند مواد زائد، آب اضافی و مواد معدنی خون را به اندازه کافی دفع کنند. شایعترین علتهای رسیدن به این مرحله، بیماریهای مزمنی هستند که بهتدریج عملکرد کلیه را کاهش میدهند؛ بهویژه دیابت و فشار خون بالا. با این حال، بیماریهای کلیوی، خودایمنی، ارثی، عفونی و حتی برخی آسیبهای حاد کلیه نیز ممکن است باعث نیاز موقت یا دائمی به دیالیز شوند.
آیا هر بیماری کلیوی باعث دیالیز میشود؟
خیر. داشتن بیماری کلیوی به معنی نیاز قطعی به دیالیز نیست.
بسیاری از بیماریهای کلیه در مراحل اولیه با درمان مناسب، کنترل فشار خون و قند خون، اصلاح سبک زندگی و مصرف داروهای تجویزشده قابل کنترل هستند و ممکن است سالها بدون نیاز به دیالیز باقی بمانند.
دیالیز معمولاً زمانی مطرح میشود که عملکرد کلیه بهشدت کاهش یافته و کلیه دیگر نتواند نیازهای حیاتی بدن را بهخوبی تأمین کند. در نارسایی کلیه، علاوه بر میزان عملکرد کلیه، علائم بیمار، تجمع مایعات، اختلالات الکترولیتی، وضعیت تغذیه و شرایط کلی بیمار نیز در تصمیمگیری برای شروع درمان جایگزین کلیه اهمیت دارند.
مهمترین بیماریهایی که ممکن است باعث نیاز به دیالیز شوند
۱. دیابت
دیابت یکی از مهمترین علل بیماری مزمن کلیه و نارسایی کلیه در بزرگسالان است.
قند خون بالا در طولانیمدت میتواند به عروق و واحدهای تصفیهکننده کلیه آسیب برساند. این آسیب ممکن است ابتدا با دفع پروتئین در ادرار و کاهش تدریجی عملکرد کلیه خود را نشان دهد و در صورت پیشرفت، به نارسایی کلیه برسد.
به همین دلیل، افراد مبتلا به دیابت باید بهصورت منظم قند خون، فشار خون، عملکرد کلیه و میزان آلبومین ادرار خود را بررسی کنند.
نکته مهم: کنترل مناسب دیابت میتواند به کاهش خطر پیشرفت بیماری کلیه کمک کند.
۲. فشار خون بالا
فشار خون بالا هم میتواند علت بیماری کلیه باشد و هم در اثر بیماری کلیه ایجاد یا تشدید شود.
فشار خون بالا در طولانیمدت به عروق و ساختارهای تصفیهکننده کلیه آسیب میزند. با کاهش عملکرد کلیه، دفع آب و نمک نیز مختل میشود و این مسئله میتواند فشار خون را بیشتر کند؛ بنابراین یک چرخه معیوب ایجاد میشود.
کنترل فشار خون یکی از مهمترین اقدامات برای محافظت از عملکرد باقیمانده کلیه است.
۳. گلومرولونفریت و بیماریهای گلومرولی
گلومرولها بخشهایی از کلیه هستند که خون را تصفیه میکنند. بیماریهایی مانند:
- نفروپاتی IgA
- گلومرولواسکلروز سگمنتال کانونی (FSGS)
- نفروپاتی غشایی
- برخی انواع سندرم نفروتیک
- واسکولیتهای مرتبط با کلیه
میتوانند باعث التهاب یا آسیب گلومرولها شوند.
در بعضی بیماران، آسیب گلومرولی شدید یا طولانیمدت میتواند عملکرد کلیه را بهشدت کاهش دهد و در نهایت نیاز به دیالیز ایجاد کند.
۴. بیماریهای خودایمنی مانند لوپوس
برخی بیماریهای خودایمنی میتوانند به کلیه حمله کنند.
یکی از شناختهشدهترین نمونهها نفریت لوپوسی است که در افراد مبتلا به لوپوس اریتماتوز سیستمیک دیده میشود.
در صورت شدید بودن آسیب کلیه یا درمان نشدن مناسب بیماری، ممکن است عملکرد کلیه بهتدریج کاهش پیدا کند و بیمار به نارسایی کلیه برسد.
۵. بیماری کلیه پلیکیستیک
بیماری کلیه پلیکیستیک (PKD) یک بیماری ارثی است که در آن کیستهای متعددی در کلیه ایجاد میشوند.
این کیستها میتوانند بهمرور بزرگتر شوند و به بافت سالم کلیه آسیب بزنند. در برخی بیماران، بیماری به سمت کاهش شدید عملکرد کلیه و نارسایی کلیه پیش میرود.
۶. انسداد مسیر ادرار
انسداد طولانیمدت مسیر خروج ادرار نیز میتواند به کلیه آسیب بزند.
از جمله علل ممکن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سنگهای ادراری
- بزرگی پروستات
- برخی تومورها
- اختلالات ساختاری دستگاه ادراری
اگر انسداد شدید و طولانیمدت باشد و درمان نشود، ممکن است آسیب دائمی کلیه ایجاد شود.
۷. عفونتهای شدید یا مکرر کلیه
برخی عفونتهای شدید کلیه و عفونتهای ادراری مکرر، بهخصوص در صورت وجود عوامل زمینهای، میتوانند به بافت کلیه آسیب بزنند.
در موارد شدید یا طولانیمدت، این آسیب ممکن است باعث کاهش دائمی عملکرد کلیه شود.
۸. آسیب حاد کلیه (AKI)
همه افرادی که دیالیز میشوند، الزاماً دچار نارسایی دائمی کلیه نیستند.
در آسیب حاد کلیه (Acute Kidney Injury) عملکرد کلیه ممکن است طی مدت کوتاهی، مثلاً در اثر بیماری شدید، عفونت، افت شدید فشار خون، برخی داروها یا سایر شرایط پزشکی، بهشدت کاهش پیدا کند.
در موارد شدید، ممکن است برای مدتی دیالیز لازم شود تا کلیهها فرصت بهبود پیدا کنند. اگر عملکرد کلیه بعد از درمان به اندازه کافی برگردد، ممکن است دیالیز نیز متوقف شود.
۹. برخی بیماریهای قلبی و کبدی شدید
در بعضی بیماران، بیماری شدید قلبی یا کبدی میتواند عملکرد کلیه را تحت تأثیر قرار دهد.
برای مثال، در سندرم قلبی-کلیوی یا سندرم کبدی-کلیوی، اختلال شدید عملکرد قلب یا کبد میتواند موجب آسیب و کاهش عملکرد کلیه شود.
۱۰. برخی بیماریهای ارثی و نادر
برخی بیماریهای ژنتیکی نیز میتوانند در طول زمان باعث نارسایی کلیه شوند؛ از جمله:
- بیماری کلیه پلیکیستیک
- بیماری فابری
- سندرم آلپورت
- برخی اختلالات ژنتیکی نادر کلیه
البته همه افراد مبتلا به این بیماریها الزاماً به دیالیز نمیرسند و شدت و روند بیماری در افراد مختلف متفاوت است.
آیا دیالیز همیشه دائمی است؟
خیر.
این موضوع برای خانواده بیمار بسیار مهم است.
اگر دیالیز به دلیل نارسایی پیشرفته و دائمی کلیه شروع شده باشد، معمولاً بیمار به درمان جایگزین کلیه مانند همودیالیز، دیالیز صفاقی یا پیوند کلیه نیاز خواهد داشت.
اما اگر علت دیالیز آسیب حاد کلیه باشد، ممکن است دیالیز برای یک دوره محدود انجام شود و پس از بهبود عملکرد کلیه، متوقف شود.
بنابراین صرف اینکه یک بیمار دیالیز میشود، بهتنهایی مشخص نمیکند که دیالیز او موقت است یا دائمی.
از کجا بفهمیم بیماری کلیه به مرحله نیاز به دیالیز رسیده است؟
تصمیم برای شروع دیالیز را نباید فقط بر اساس یک عدد آزمایش، مثلاً کراتینین، گرفت.
پزشک معمولاً مجموعهای از عوامل را بررسی میکند، از جمله:
- میزان عملکرد کلیه و eGFR
- علائم ناشی از تجمع مواد زائد
- تجمع مایعات و ورم
- اختلالات شدید پتاسیم یا سایر الکترولیتها
- اختلال اسید و باز بدن
- وضعیت تغذیه
- وضعیت عمومی بیمار
- پاسخ بیمار به درمانهای دارویی و سایر اقدامات
در نارسایی کلیه، معمولاً وقتی عملکرد کلیه بسیار کاهش یافته است، گزینههای درمان جایگزین کلیه مانند همودیالیز، دیالیز صفاقی یا پیوند کلیه بررسی میشوند.
علائمی که در بیمار مبتلا به بیماری کلیه باید جدی گرفته شوند
در مراحل پیشرفته بیماری کلیه ممکن است علائمی مانند موارد زیر ایجاد شود:
- کاهش واضح حجم ادرار
- تورم پاها، مچ پا یا صورت
- تنگی نفس
- تهوع و استفراغ
- بیاشتهایی
- خستگی شدید
- خارش
- گرفتگی عضلات
- ضعف
- اختلال تمرکز یا گیجی
این علائم اختصاصی نارسایی کلیه نیستند، اما در فردی که بیماری کلیوی شناختهشده دارد، باید جدی گرفته شوند و نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.
جمعبندی
دیالیز یک بیماری نیست؛ بلکه یک روش درمانی برای جایگزینی بخشی از عملکرد کلیه است. شایعترین بیماریهایی که میتوانند در نهایت باعث نیاز به دیالیز شوند، دیابت و فشار خون بالا هستند، اما بیماریهای گلومرولی، لوپوس و سایر بیماریهای خودایمنی، بیماری کلیه پلیکیستیک، انسداد دستگاه ادراری، عفونتهای شدید، برخی بیماریهای ارثی و آسیب حاد کلیه نیز میتوانند در شرایط خاص به دیالیز منجر شوند.
نکته مهم این است که هر بیمار مبتلا به بیماری کلیه الزاماً به دیالیز نیاز پیدا نمیکند و تشخیص علت بیماری و شروع زودهنگام درمان میتواند در حفظ عملکرد کلیه اهمیت زیادی داشته باشد.
بدون دیدگاه